مرتبت عقل بالقوة و ايصال آن به مرتبت بالفعل و بالمستفاد عقل فعال است و گويد : عقل فعال بر نفوس بشرى تابش و آن را تربيت كرده و از قوت بفعل آرد . ( شفا ج 1 ص 356 - 360 - رسائل الكندى ص 260 ، 327 ) . اخوان الصفا گويند . مراتب نفوس سه است يكى مرتبت نفس انسانيت و ديگر مرتبت ما فوق نفس انسانيت و سه ديگر مرتبت دون نفس انسانيت . مرتبت دون نفس انسانيت را هفت مرتبت است و مرتبت فوق نفس انسانيت را نيز هفت مرتبت است و آنچه از اين مراتب معلوم است پنج مرتبت است كه دو مرتبت آن فوق مرتبت نفس انسانيت است و آن رتبهء ملكيه و قدسيه است ، رتبت ملكيه همان رتبت حكميه است و رتبت قدسيه عبارت از مرتبت نبوت است و دو رتبت دون نفس انسانى مرتبت نفس نباتى و حيوانى است . بعضى از قوا و اخلاق مربوط و متعلق به نفس نباتى شهوى است و بعضى مربوط به نفس حيوانى است و بعضى منسوب به نفس انسانيهء ناطقه است و بعضى منسوب به نفس عاقلهء حكميه است و بعضى متعلق به نفوس قدسيه ملكيه است . نفس كليه كه نفس عالم است مؤيد نفوس بسيطهء است در اين عالم سفلى و عقل كل مؤيد نفس كلى است و بارى تعالى مؤيد عقل كلى است و مبدع تمام آنها است بدين ترتيب هر يك از مراتب عقول مؤيد ما دون خود مىباشد تا برسد به عقل فعال كه مؤيد عقول جزئيه انسانيه است . ( رجوع شود به اخوان ج 3 ص 227 ) . عقل اول جوهر بسيط روحانى است كه محيط باشياء است كه فرمود « اول ما خلق الله العقل » و نفس كليه جوهر روحانى است كه از عقل اول صادر شده و فيض عقل اول است و تمام صور موجودات و اشكال در صفحه نفس كلى هست . ابن رشد گويد در عالم كون ماده‌ايست و عقلى و عقل بر دو نوع است يك نوع فاعل عام و نوع ديگر منفعل . عقل فاعل عام جوهرى است منفصل از انسان و قابل فنا و امتزاج بماده نيست بلكه بمنزلهء آفتابى است كه تمام عقول از آن كسب نور ميكنند عقل . منفعل عبارت است از عقل انسانى كه از عقل عام مدد ميگيرد و از آن جهت كه مستمد از عقل فاعل است دائما خواهان اتصال به عقل فعال است . نفس صورت انسان است و عقل صورت و قوت نفس است وى گويد عقل منفعل را مراتب و مراحلى است و آن را قواى مختلف است . عقل بالملكه عقل فعال عام را دريابد بدون عكس زيرا هر گاه عقل فعال عقل بالملكه را دريابد در معرض حوادث و تغييرات قرار ميگيرد در حال كه عقل فعال ابدى بوده و در معرض حوادث و تغييرات نمىباشد پس عقل انسانى امرى است كه عقل فعال را در ميابد يعنى خود را بدان مىرساند و با آن متحد مىشود و آن نهايت درجهء كمال عقل انسان است و بازگشت آن به سه قوت است 1 - قوت